w starożytności

Rodzina w wyobrażeniu starożytnych

Podstawowymi zasadami, na których opierała się instytucja rodziny w czasach starożytnych były monogamia i patriarchat. Nie tylko w Grecji ale również w Rzymie przestrzeganie prawa o posiadaniu jednej żony było bardzo rygorystycznie przestrzegane. Poligamia postrzegana była wręcz jako zachowanie barbarzyńskie, niegodne męża. Na rzymską rodzinę składali się rodzice, dorośli synowie i ich żony, niezamężne córki oraz wnuki. Do rodziny zaliczano także niewolników. Dorośli synowie i ich rodziny nie mogli dysponować majątkiem dopóki ojciec żył. Dziewczęta po zawarciu związku małżeńskiego podlegały władzy teścia. Zarówno w Grecji jak i Rzymie dzieci miały obowiązek opiekowania się rodzicami w starszym wieku (prawo “bocianie”). W ogóle w starożytności osoby starsze uważane były za godne szacunku ze względu na swe doświadczenie.

Monogamia (gr. μονογαμία, od μόνος monos "jedyny" i γαμέω gameo "zawieram małżeństwo"; jednożeństwo) – małżeństwo jednego mężczyzny i jednej kobiety

Patriarchat to ostatni okres ustroju wspólnoty pierwotnej, w którym dominujące stanowisko zajmuje mężczyzna stojący na czele rodu. U starożytnych nazwa systemu funkcjonowania rodziny, w której ojciec jest głową oraz właścicielem rodziny, ma prawo decydować o życiu i śmierci pozostałych członków rodziny. Taki model rodziny i społeczeństwa (społeczeństwo patriarchalne) obowiązywał w starożytnym Rzymie w okresie królestwa i wczesnej republiki. W późniejszym okresie patriarchat jako model funkcjonowania rodziny występował w wielu społeczeństwach Europy i Świata.

Już w starożytności rodzina była silną i zwartą komórką społeczną, w której władzę miał wyłącznie ojciec - pater familias.

Familia - rodzina ma szerokie znaczenie: w jej skład wchodzili nie tylko członkowie rodziny jak :

ojciec- pater familias, matka - pater familias, córki - niezamężne oraz te, które były już mężatkami lecz zawarły związek małżeński bez przejścia pod władzę męża - in manum, synowie - nawet żonaci, ze swoimi żonami i dziećmi. Częścią składową familii była też wartość majątkowa należąca do tego domu, a więc i niewolnicy. Do rodziny (i pod władzę ojca) wchodziło się:

• 1.Przez urodzenie w prawnie uznanym małżeństwie i przez przyjęcie dziecka do familii,
• 2.Przez akt prawny-adoptowanie, przysposobienie.

Władza ojca rozciągała się na wszystkich członków rodziny. Wobec niewolników, jako członków familii, ojciec miał również władzę nieograniczoną. Miał prawo traktować ich jak swoja własność, mógł decydować o ich życiu i śmierci: mógł zabić, sprzedać, odstąpić, ale też przywrócić mu wolność drogą formalnego wyzwolenia - manumissio. W czasach najdawniejszych miał on w stosunku do swych dzieci prawo życia i śmierci, czyli mógł decydować o losie podległych mu osób. Mógł więc także dziecko urodzone z małżeństwa uznać za własne i przyjąć do familii lub kazać je porzucić (podobnie się działo w Grecji). W przypadku gdy nikt nie znalazł niemowlęcia i nie zaopiekował się nim - równało się to z jego śmiercia. Z czasem zwyczaj ten uległ złagodzeniu, ale formalnie został zniesiony dopiero w wieku IV n.e. Władza ojca, jeżeli chodzi o sprawy majątkowe, pozostawała nieograniczona. Syn nawet pełnoletni i żonaty, za życia ojca, nie miał prawa posiadać własnego majątku. Dopiero na podstawie testamentu przejmował spuściznę po śmierci ojca. Istniała możliwość zwolnienia spod władzy ojcowskiej przez tzw. emancipatio, ale pociągało to za sobą konsekwencje prawne połączone z utratą uprawnień do majątku rodzinnego.

O emancipatio decydowały różne okoliczności:

• synowie dążyli do usamodzielnienia się,
• ojciec emancypował jednego syna lub kilku, by majątek pozostawić w rękach jednego,
• było to formą kary w stosunku do syna, ponieważ oznaczało wydziedziczenie.