Efektem odwiertów (w sumie 56 sond + poprawki w przypadku niedrożnych) jest bardzo wstepne i ogólne rozpoznanie stratygrafii grodziska. Należy wziąć tutaj następujące poprawki:

- wiercenia pozwalają jedynie na przyblizone określenie głębokości zalegania nawarstwień. Niektóre jednostki stratygraficzne (głównie styki, ale także depozyty) mogą zostać pominięte;

- wiercenia nie pozwalają na określenie chronologii nawarstwień.

Pomimo to prace w Żarnowie przyniosły sporo pozytywnych rezultatów:

- pozwoliły na określenie z dużym prawdopodobieństwem rejonów w których zachowały się wały grodziska;

- pozwoliły na określenie miąższości i charakteru nawarstwień, co pomoże w zaplanowaniu dalszych prac na stanowisku.

Obszar badań z zaznaczonymi ciągami odwiertów.

Rekonstrukcja przekroju przez grodzisko, wykonana na podstawie odwiertów. Rekonstrukcja jest w pewnym stopniu hipotetyczna...

Nawet tak bardzo ograniczone prace terenowe wymagają opracowania. Roboty z tym więcej niż z pracą terenową. No i zdecydowanie mniej jest to przyjemne...

Jeszcze w końcu XIX wieku gród żarnowski (wraz z kościołem) był obiektem badań znakomitego historyka sztuki - Władysława Łuszczkiewicza. Wykonał on rysunek - plan przedstawiający grodzisko (pozostałość po grodzie) w Żarnowie. Widnieje na nim rozległy, dwuczłonowy obiekt z zachowanymi kilkoma liniami obronnych wałów, przylegający do kościoła od północy.

Nie wiemy, czy zaprezentowany przez Łuszczkiewicza plan przedstawiał rzeczywisty stan zachowania tego obiektu, czy też może był rodzajem wyidealizowanej "rekonstrukcji". Dzisiejszy bowiem stan zachowania grodziska w Żarnowie w niczym nie przypomina tego, z rysunku Łuszczkiewicza. W ogóle nie bardzo przypomina cokolwiek...

Archeolodzy zajęli się reliktem grodu w latach 70. XX w. Wyeksplorowano wówczas trzy wykopy, z których jeden trafił na relikty wału drewniano - ziemnego. Niestety wyniki badań nie zostały nigdy opublikowane, a część dokumentacji zaginęła. Przyszedł jednak czas na to by się w Żarnowie rozejrzeć.

Wnętrze kościoła. Widok w kierunku zachodnim, na emporę romańskiej świątyni z XII w. Dzisiaj ta część kościoła stanowi transept nowego kościoła, wzniesionego na początku XX w. według projektu Stefana Szyllera. Kościołem nie będziemy się tutaj jednak na razie zajmować.

Badania, które wczoraj rozpoczęliśmy, miały na celu podstawowe rozpoznanie grodziska. Realizujemy je na tym etapie przy pomocy ręcznego świdra geologicznego. Pozwala on na bardzo podstawowe rozpoznanie układu nawarstwień ziemnych (przede wszystkim w ogóle ich obecności) i ich miąższości (czyli grubości). Dzięki temu będziemy wiedzieli gdzie i "ile mamy do ewentualnego przekopania".

Póki co więc w Żarnowie wkręcamy. Pierwsze wnioski już są: wiemy gdzie możemy spodziewać się reliktów wałów grodu. Między innymi na podstawie takich próbek:

Teraz mam już wolne, ale  poniedziałek powkręcam trochę jeszcze.

Pierwszy etap wyciągania z wykopu roszarni (urządzenia do produkcji lnu):

Etap drugi:

Ponieważ film, niczym hejnał mariacki urywa się w decydującym momencie (operator kamery został zabity strzałą tatarską), zdradzę jedynie, że się udało. Niestety kilka godzin później roszarnia się rozsypała. Cały wysiłek na nic...

Obecna wersja programu to 1.1 beta, co oznacza, że nadal pozostaje on w fazie tworzenia. Do testowania udostępniono wersję, która pozwala sporządzić wykres obejmujący maksymalnie 50 jednostek stratygraficznych.

Testowana wersja oprócz tego ograniczenia cierpi na szereg innych niedomagań: kolejne jednostki są automatycznie numerowana (od 1 do 50), zmiana numeru nie zawsze się udaje, zawodzi niekiedy opcja walidacji i porządkowania diagramu, brakuje możliwości zapisu projektu w postaci pliku graficznego  czy wyszukiwania jednostek (dwie ostatnie opcje planowane w wersji stabilnej).

Program działa pod maszyną wirtualną javy, co powinno gwarantować międzyplatformowość. Niestety - dostępny jest jedynie instalator dla Windows. Sam instalator nie działa najlepiej. Próbowałem zainstalować HMC na maszynie stacjonarnej - działającej na Windows XP Pro i na laptopie, na Windows XP Pro oraz Home uruchamianych pod VirtualBoksem na Ubuntu. W każdym przypadku uruchomienie nie było możliwe i pojawiał się komunikat o braku biblioteki msvcr71.dll. Rozwiązaniem było ściągnięcie msvcr71.dll i wrzucenie go do katalogu C:\WIN\system. Po takim zabiegu program działał i poza wymienianymi błędami był całkiem stabilny (t.j. nie zawieszał systemu i nie wyłączał się samodzielnie).

Ostatecznej ceny oprogramowania nie znam, a sądzę, że będzie oferowane komercyjnie. Póki co diagram Harrisa wolę edytować w Stratify, a ewentualną ładniejszą formę graficzną nadawać mu w oprogramowaniu do grafiki wektorowej typu Inkscape lub Xara, lub też kreatorze diagramów dia lub kivio.

Harris Matrix Builder to program automatyzujący tworzenie diagramu Harrisa. Nie jest to rozwiązanie najtańsze - licencja na jedno stanowisko to koszt 149 euro. Program można wypróbować, korzystając z darmowego, 15-dniowego demo.

Program do działania wymaga środowiska Windows. Uruchamiałem go spod Ubuntu, na maszynie wirtualnej Windows XP. Okno robocze aplikacji podzielone jest standardowo na trzy strefy: przeglądarkę jednostek stratygraficznych w postaci drzewa katalogowego:, co pozwala na łatwe wyszukiwanie hierarchicznie uporządkowanych danych (w schemacie: wykop, grupa jednostek stratygraficznych, jednostka stratygraficzna). Górne, prawe okno wyświetla diagram, dolne przeznaczono do edycji: wpisuje się tutaj podstawowe informacje o jednostce oraz jej relacje z innymi jednostkami.

Okno edycji właściwości jednostki stratygraficznej. Jak widać przewidziano sporo możliwych rodzajów relacji z innymi jednostkami.

Widok diagramu wyedytowanego w programie (wykorzystano załączone dane przykładowe).

Program w wersji demo pochodzi z 2002 r. Można przypuszczać, że od tego czasu prace nad nim nie posuwają się znacząco, skoro nie opublikowano nowszych wersji. Biorąc pod uwagę cenę, za pojedynczą licencję i możliwości oprogramowania, koszty są zdecydowanie wygórowane.

StratiGraf to program zbliżony do Harris Matrix Buildera, stanowiący jego bardziej rozbudowaną wersję. 12 miesięczna licencja to 570 euro. Koszt licencji własnościowej trzeba prawdopodobnie negocjować z producentem.

Interfejs jest bardzo zbliżony. Ponownie mamy możliwość wyświetlenia trzech sekcji okna roboczego. Podstawową różnicą jest bardziej rozbudowane okno edycyjne. Zestaw informacji o jednostce stratygraficznej został znacząco rozbudowany, mamy też możliwość podpięcia rysunków dokumentacyjnych (także w formacie AutoCAD), inwentarzy zabytków ruchomych i zdjęć.

W trakcie testu program zachowywał się bardzo niestabilnie, kilkakrotnie wyświetlał komunikat o błędzie, po czym wyłączał się. Być może spowodowane to było działaniem na maszynie wirtualnej. Ponownie bilans kosztów i możliwości sugeruje niewielką raczej opłacalność tego oprogramowania. Jego możliwości nie wydają się na tyle większe od darmowego Stratify, by decydować się na tak znaczący wydatek.

Efektem tych działań jest prezentowany powyżej diagram dotyczący wykopy PK1, w północno - zachodniej części Placu Kościuszki. To był ten odcinek badań w którym stratygrafia była najmniej skomplikowana (zaledwie 52 jednostki stratygraficzne). Praca jest jeszcze w toku. Diagram ma charakter wstępny (jak widać warstwa 19 wisi w próżni - trzeba to poprawić), należy jeszcze zebrać niektóre jednostki w grupy i rozwarstwić w fazy.

Generalnie wszystko to co w diagramie jest na górze, ponad warstwą 12, pochodzi z okresu późnonowożytnego, głównie z XIX - XX w. Warstwa 12 to zapewne nowożytna nawierzchnia rynku miejskiego. Poniżej rejestrowano kilka obiektów - zagłębień, a których dwa (21 i 30) należy interpretować (na podstawie efektów prac w innych wykopach) jako rowy limitujące obszar miasta przedlokacyjnego. Warstwa opisana numerem 17 to oczywiście calec.

W przypadku stanowisk o złożonej stratygrafii (w Drohiczynie ilość jednostek stratygraficznych w wykopach o podobnych wymiarach jak prezentowany potrafiła być wielokrotnie większa), wykorzystanie takiego narzędzia jak Stratify może być bardzo pomocne.

Archaeology Data Service - z masą dostępnych zasobów - opracowań, dokumentacji z badań, prac doktorskich etc, w tym, np:

Medieval Archaeology - czasopismo dostępne w pdf.

Istituto Italiano dei Castelli - włoska instytucja badająca zamki - dostępne w pdf egzemplarze popularnonaukowego czasopisma Cronache Castellane.

Portale di Archeologia Medievale - włoski portal archeologi średniowiecznej. Pod tym adresem dostępne są w postaci pdf archeologiczno - mediewistyczne publikacje, w tym "Archeologia Medievale".

Program jest w gruncie rzeczy rodzajem prostej bazy danych (oparty o SQLite). Dostępny jest na platformy Windows i Linux (jest w standardowych repozytoriach Ubuntu).

Okno preferencji happydiggera. Anglojęzyczne określenia można w prosty sposób zastąpić polskimi - wystarczy użyć klawiatury - kolejne rekordy oddziela się przecinkiem.

Program umożliwia katalogowanie znalezisk, podpinanie zdjęć do tabel, a nawet eksportowanie bazy do postaci strony www.

Stratify to oprogramowanie wspomagające pracę archeologa, a ściślej takiego archeologa, który w swojej praktyce terenowej posługuje się metodą stratygraficzną (wbrew pozorom nie jest to aż takie częste). Stratify pomaga w tworzeniu diagramu Harrisa, zarządzaniu jednostkami stratygraficznymi, analizowaniu relacji między nimi i określaniu horyzontów chronologicznych.

Stratify działa pod systemem Windows, ale całkiem dobrze pozwala się uruchamiać na linuksie przy wykorzystaniu wine.

Stratify nie jest po prostu programem rysującym diagram Harrisa. W gruncie rzeczy taki diagram można stworzyć w dowolnym programie grafiki, zwłaszcza wektorowej, np. Inkscape, czy Draw - część pakietu OpenOffice.org, albo bardziej wyspecjalizowane aplikacje rysujące diagramy, jak Kivio. Stratify to narzędzie pozwalające w dość kompleksowy sposób zarządzać danymi wykopaliskowymi, łączące w sobie oprócz graficznego modułu tworzącego diagramy (automatycznie), także bazę danych.

Okno robocze Stratify przypomina nieco dwupanelowe managery plików w rodzaju Total Commandera. Panel lewy zawiera tabelę z wszystkimi jednostkami stratygraficznymi (Units), panel prawy relacje pomiędzy nimi (Relationships). Dodawanie i edycję kolejnych jednostek ułatwia wygodne menu nad panelami.

Okno edycji danych jednostki stratygraficznej. Jak widać mamy tutaj standardowe elementy opisu, znane z kart, jakie stosuje się na stanowisku. Program umożliwia też zarządzanie dokumentacją rysunkową i fotograficzną każdej jednostki.

Okno edycji jednostki stratygraficznej posiada dodatkowe zakładki. Jedną z nich jest okno relacji stratygraficznych jednostki. Zgodnie z zasadami stratygrafii, inne jednostki mogą w stosunku do danej jednostki zalegać wyżej, lub niżej (zasada superpozycji) oraz mogą z nią być skorelowane, jako część pierwotnie jednego depozytu. Może też nie być między nimi żadnej bezpośredniej relacji. Stratify wykorzystuje te podstawowe zasady. W ramkę górną wpisujemy warstwy zalegające ponad, w ramkę dolną - zalegające pod. W środkową ramkę "Inne relacje".

Okno wyświetlające automatycznie generowany, na podstawie wprowadzonych danych, diagram Harrisa. Dodatkowe narzędzia umożliwiają nawigację po diagramie, co przydaje się w sytuacji szczególnie rozbudowanych zespołów.

Acha - Zasady stratygrafii archeologicznej - podstawowa praca dr. Edwarda C. Harrisa jest obecnie dostępna za darmo, do ściągnięcia z tej strony (w jęz. angielskim).

Obiekt spod Radomska jest na prawdę duży - to pięc linii wałów widocznych w terenie, zachowanych miejscami do wysokości 5 m, obejmujących ponad 9 ha obszaru. Jest to największe grodzisko wczesnośredniowieczne w dzisiejszym województwie łódzkim.

Badania prowadzone na niewielką skalę przez Janinę Kamińską wykazały funkcjonowanie obiektu w okresie państwa piastowskiego. Z tego samego okresu pochodzą zapewne liczne, ujawnione w trakcie badań powierzchniowych osady otaczające górę, z położonym na niej grodziskiem.

Widok na centralną część grodziska w Chełmie.

Skłon wału grodziska z widoczną zagłębioną płytką "fosą".

Na terenie Góry Chełmowej, już od wczesnego średniowiecza prowadzono eksploatację złóż kamienia. Stąd jej stoki pokryte są pochodzącymi z różnych okresów historycznych wyrobiskami po dawnych kamieniołomach.

Uszkodzony cios kamienny w jednym z wyrobisk - pozostałości po kamieniołomie.

Współczesny kamieniołom w południowej części Góry. Eksploatacja kamienia stanowi zagrożenie dla wczesnośredniowiecznych struktur. Jeden z wałów grodziska znajduje się niebezpiecznie blisko krawędzi kamieniołomu.

Obiektowi zagrażają też takie tajemnicze dziury. Czyżby dzikie wykopaliska? Czego szukają kopacze? Cennych materialnie przedmiotów raczej nie znajdą, za to zniszczenie cennych nawarstwień jest stratą nieodwracalną.

Już wkrótce na blogu pojawić się powinien tekst, który przygotowałem do zbioru prac poświęconych Górze Chełmowej i jej okolicom. Zbiór zawierać będzie głównie artykuły antropologów kultury i etnologów, ale pojawi się też historyk i archeolog. Wszystko ukaże się w wydawnictwie Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi.

Zrzut ekranu z otwartym firefoksem i stroną CyArk - okno przeglądarki chmury punktów ze skaningu laserowego 3D (portal katedry w Beauvais).

http://www.kar.zcu.cz/texty.php

http://uprav.ff.cuni.cz/

I to co mnie ucieszyło najbardziej: e-book Jiří Macháčka: Studie k velkomoravské keramice. Metody, analýzy a syntézy, modely, na stronie http://www.phil.muni.cz/archeo/uam/htm/. Książki w formacie pdf szukaj pod zakładką Oddeleni archeologie - Publikace, na samym dole strony.

I na dokładkę coś od sąsiadów zza zachodniej granicy: http://www.mittelalterarchaeologie.de/publik.htm

Oraz zza granicy północnej: http://fornvannen.se/fornvannen.html - niestety tylko część artykułów jest a cywilizowanych językach (czytaj: po angielsku lub niemiecku)...

Miłej lektury!

Bydgoszcz - Fordon:

W. Chudziak, Wczesnośredniowieczny ośrodek bydgoski w świetle źródeł archeologicznych, [w:] Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. Kocka - Krenz, W. Łosiński, Poznań 1998, s. 177 - 186

W. Chudziak, E. Dygaszewicz, Wczesnośredniowieczny ośrodek osadniczy w Bydgoszczy. Stanowiska 1 i 2, [w:] Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce - 15 lat później, red. W. Chudziak, S. Moździoch, Toruń - Wrocław - Warszawa 2006, s. 351-358.

Kołobrzeg:

L. Leciejewicz, Kołobrzeg – wczesne miasto na pomorskim wybrzeżu Bałtyku, Salsa
Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. Leciejewicz, M. Rębkowski, Kołobrzeg 2000,
s. 73-83.
L. Leciejewicz, M. Rębkowski, Kołobrzeg – an Early Town on the Baltic Coast, [w:] Polish Lands
at the Turn of the First and the Second Millennia, ed. Przemysław Urbańczyk, Warsaw 2004, s.
33-46.
red. L. Leciejewicz, M. Rębkowski, Kołobrzeg. Wczesne miasto nad Bałtykiem, Warszawa 2007.

Kałdus:
red. W. Chudziak, Mons Santii Laurentii, t. 1 – 3, Toruń 2003 – 2006.
J. Bojarski, Wojciech Chudziak, M. Weinkauf, Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem
osadniczym w Kałdusie na Pomorzu Nadwiślańskim (lata 2000 – 2003), [w:] Stan i potrzeby badań
nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, red. W. Chudziak, S. Moździoch, Toruń –
Wrocław – Warszawa 2006, s. 369-382.

Traktujcie te pozycje jako punkt wyjścia - w publikowanych tam bibliografiach (ew. przypisach) znajdziecie kolejne pozycje. Mam nadzieję, że wystąpienia będą dobrze przygotowane. Życzę powodzenia.

Cóż, miasto specjalnie się od mojej ostatniej wizyty nie zmieniło. Wrażenie zrobiło całkiem sympatyczne, gdyby nie przykre doświadczenia z hotelem City. Jeśli będziecie mieli ochotę nocować w Gnieźnie, nie próbujcie zostać na noc w City, na Rynku. Dostarczyć wam on może wielu wrażeń, których zapewne wolelibyście uniknąć:

• już wchodząc do hotelu powinienem się zaniepokoić stanem schodów; niestety zignorowałem ostrzeżenie jakie dały mi uginające się, stare stopnie. Później było już za późno...
• Dopiero grubo po północy, wracając ze spotkania towarzyskiego zauważyłem, że lampka w łazience
  jest zepsuta i nie świeci
• nie był to wielki problem, bo woda i tak była zimna. Nad ranem dowiedziałem się, że w hotelu "w ogóle nie ma ciepłej wody" !!!!!!!!
• pościel była tak sprana, że aż poprzecierana i dziurawa,
• no i w pokoju było zimno - nie ogrzewali, a ta noc była na prawdę mało wiosenna.

Ostatecznie nad ranem uciekłem z tego miejsca i zakwaterowałem się w hotelu Mieszko, gdzie ceny były zbliżone, a jakość usługi zdecydowanie lepsza. Wystrzegajcie się więc City.

Ale wróćmy do meritum. W końcu pojechałem tam przede wszystkim by wiedzieć więcej. Czego się dowiedziałem?

• C14 jako metoda badania chronologii budowli murowanych było przedstawione ponownie jako wielka szansa doprecyzowania naszej wiedzy. Profesor Urbańczyk niezmordowanie tłumaczył, że jest to nowa, wspaniała możliwość i szansa na taką samą rewolucję, jaką było zastosowanie dendrochronologii. Wielu osób nie przekonał. Zarówno młodsi badacze, jak i wiele uznanych autorytetów w dziedzinie badań nad wczesnośredniowieczną architekturą zachowało sceptycyzm. Nie będę ukrywał, że ten sceptycyzm jest mi bliski.
• Większość referatów prezentowała nowe odkrycia w badaniach nad architekturą wczesnośredniowieczną. Obok wyników niemal rewolucyjnych (jak atrium katedry i murowana brama z wieżą na Wawelu czy niezwykłe pomieszczenie w klasztorze dominikanów w Gdańsku), weryfikacji starszych ustaleń (klasztor w Lubiniu czy zespół budowli w Płocku), były też wystąpienia skupione na problemach metodologicznych i próby nowej interpretacji kilku budowli (zamki dolnośląskie, kolegiata w Opatowie).
• Zauważyć można było coraz powszechniejsze korzystanie z komputerowych wizualizacji (zaprezentowano wizualizacje budowli wawelskich, przemyskich i gdańskich). Część badaczy przestrzegała przed wizualizacjami podnosząc kwestie nadinterpretacji w szczegółach rekonstrukcji. Słusznie, ale zdając sobie sprawę z hipotetyczności wielu szczegółów takiej rekonstrukcji staje się ona wspaniałym narzędziem pozwalającym nie tylko "sprzedać" odkrycie, ale także ustalić możliwe rozwiązania przestrzenne. Komputer zwykle nie pozwoli nam na takie rzeczy, jak kartka papieru.

Generalnie było miło, sympatycznie i chyba pożytecznie.

Nie miałem czasu nawet na to by połazić po Gnieźnie i zrobić kilka zdjęć. Zresztą pogoda nie była najlepsza. W tzw. międzyczasie zrobiłem jedynie kilka nocnych fotek. Niezbyt udanych...

Zabytek widoczny jest dobrze, zdjęcie jest wyraźne i nawet nie najgorzej oświetlone, problem polega na tym, że tło nie jest może najbardziej atrakcyjne, nie wspominając o miarce... Na szczęście z pomocą przychodzi nam Gimp. Ładujemy obrazek do programu:

W narożniku okna edycji obrazka musimy odnaleźć ikonkę szybkiej maski:

Po wybraniu szybkiej maski obrazek pokryje się czerwonym kolorem. Z paska narzędziowego wybieramy narzędzie myszki. Pamiętajmy, że rozmiarem powierzchni narzędzia możemy płynnie regulować na pasku narzędziowym. Myszką wycieramy powierzchnię obrazka:

Należy zrobić to możliwie dokładnie. Mniej więcej na tym etapie należy zaznaczyć skalę. Przy pomocy prowadnic zaznaczamy odległość jednostki skali na zdjęciu:

Skąd wziąć prowadnice? Przy pomocy narzędzia "przesunięcie" można je "wyciągnąć" z lewego boku okna roboczego: kursor naprowadź na lewy bok okna roboczego obrazka, wciśnij lewy przycisk myszy i wyprowadź prowadnicę...

Następnym krokiem powinno być odznaczenie ikony szybkiej maski. W ten sposób nasz zabytek będzie objęty zaznaczeniem:

Teraz powinniśmy odwrócić zaznaczenie, korzystając ze stosownej opcji w menu obrazka i zakładce "zaznaczenie":

Kiedy zaznaczenie zostanie odwrócone, korzystając z narzędzia "wypełnienie kubełkiem" na pasku narzędziowym wypełniamy całą powierzchnię obrazka (poza zabytkiem oczywiście) dowolnym wybranym przez nas kolorem, najlepiej możliwie neutralnym. Pomiędzy prowadnice wrysowujemy skalę liniową i:

Obrazek mamy gotowy. Wygląda chyba nieco lepiej niż wersja z krzesłem?

Możemy oczywiście jako tło użyć jakiś sympatyczny gradient, tylko po co?

Kilka słów wyjaśnienia. Otóż dzisiaj datowanie budowli romańskich opiera się przede wszystkim na analizie techniki budowlanej i stylu budowli oraz jej wystroju. Historycy sztuki i architektury, na podstawie badań komparatystycznych określają przypuszczalny wiek obiektu. Wspierają się przy tym ustaleniami klasycznej historii, a więc wymową źródeł pisanych, które niekiedy podają nam informacje dotyczące poświęcenia prezbiterium, wymieniają plebana lub informują o zjeździe kościelnym. Niestety, źródła dla wczesnego średniowiecza nie są nadmiernie bogate, niekiedy też niejednoznaczne. Cechy stylistyczne romańskich budowli w Polsce, też zwykle nie są na tyle charakterystyczne by móc precyzyjnie określić ich wiek. Jeżeli budowla zostanie ujawniona w trakcie badań archeologicznych, w datowaniu powinna pomóc stratygrafia archeologiczna. Jednak często archeologiczne datowanie polega na umieszczeniu obiektu w ramach np. 2 stuleci. Niezbyt dokładnie. Stąd owe niekończące się spory.

Profesorowie Przemysław Urbańczyk, Zbigniew Świechowski oraz Andrzej Koss koordynowali ambitny projekt niezależnego, "ścisłego" datowania. Przebadano próbki z 21 budowli, z kilku faz budowlanych tych obiektów. Efekty są dostępne w internecie i zapewne będą wkrótce przedmiotem stosownych publikacji. Zresztą już wkrótce mam nadzieję posłuchać omówienia tych wyników na konferencji w Gnieźnie. Już dzisiaj można pokusić się o komentarz dotyczący tego programu.

Przeglądając wyniki publikowane w internecie nie sposób nie wyrazić rozczarowania. Z racji zainteresowań osobistych zajrzałem do wyników badań dotyczących kolegiaty w Tumie. Przypomnę, że mamy tu do czynienia z romańską bazyliką, z lat ok. 1140 - 1160 oraz starszym obiektem. Kontrowersje dotyczą tegoż starszego obiektu. Zdaniem części badaczy (m.in. T. Poklewskiego) powstał on w horyzoncie około 1000 r., jako fundacja pośrednio związana z misją św. Wojciecha. Inni (m.in. Z. Świechowski, a także ja sam w opublikowanym w 2002 r. artykule) są zdania, że obiekt jest późniejszy, pochodzi z 2 połowy XI w. Tymczasem z Tumu udało się uzyskać wyłącznie daty dla romańskiej kolegiaty (próbek ze starszego obiektu nie udało się wydatować). Daty te sugerują lata 1010 - 1160 (no, ok) i... 910-950 (!).

W kościele w Żarnowie, wzmiankowanym w 1191 r. i łączonym przez A. Tomaszewskiego z Kazimierzem Sprawiedliwym (zapewne słusznie), uzyskujemy głównie próbki datowane na późną nowożytność (co nie dziwi, wobec stwierdzanych licznych przekształceń i przebudowy z 1911 r.). Jedyne wczesnośredniowieczne próbki wskazują na IX-X i X-XII w. Czyli dzięki badaniom C14 dowiedzieliśmy się więc, że kościół jest wczesnośredniowieczny. Czy tego nie wiedzieliśmy już wcześniej? Moim zdaniem wyglądał na taki...

Jeszcze ciekawsze są efekty badań w Sulejowie. Proces fundacji tego kościoła jest dość dobrze znany. Bez wątpliwości możemy umieszczać go w latach 70. XII w. Architektura wykazuje podobieństwo z burgundzką wersją cysterskiego "gotyku" ze schyłku XII i 1 poł. XIII stulecia. Tymczasem daty uzyskane z badań C14 dotyczą nie tylko X - XII w., ale też... XX... przed Chrystusem...

Wygląda na to, że przełomu w określaniu chronologii budowli romańskich na razie nie będzie. No chyba, że źle odczytuję tabele z próbkami. Pozostaje czekać do konferencji w Gnieźnie...

Na osłodę fragment portalu z Ołbina, wtórnie wmurowanego w kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu (zdjęcie moje - choć żadna rewelacja):

Po pierwszym sezonie badań, A. Andrzejewski zaproponował mi wykonanie rysunkowej rekonstrukcji bryły obiektu. Niestety niepełny stan rozpoznania sugerował, że był to budynek na rzucie litery "L", którego bryłę nie było łatwo sobie wyobrazić. Zdecydowaliśmy więc, by problem rekonstrukcji odłożyć, na później. W sezonie badawczym 2007, udało się odsłonić budynek dworski na tyle, by móc zrekonstruować pełen plan założenia. Plan dość standardowy, dobrze mieszczący się w realiach budownictwa dworskiego epoki, nawiązujący do innych realizacji barokowych.

Okazało się, że budynek wzniesiono na rzucie prostokąta o wymiarach 17 x 24,5 m, na osi zbliżonej do wschód - zachód. W narożnikach obserwowano relikty rozbudowanych dzieł, zapewne fundamentów dla wzmiankowanych w Inwentarzu z 1655 r. wieżyczek z hełmami ("ze czterema po rogach altankami, powietrznikami, gałkami"). W fasadzie południowej zidentyfikowano otwór wejściowy prowadzący do sieni, w której podłogę wyłożono cegłami. Po stronie zachodniej znajdowało się duże pomieszczenie, określane w inwentarzach jako "izba stołowa", od wschodu natomiast dwa mniejsze pomieszczenia: "mniejsza izba dolna" oraz "skarbiec". Pod skarbcem znajdował się "sklep dolny" - sklepione pomieszczenie piwniczne, które, jak wykazały badania, miało podłogę wyłożoną ścisłym brukiem kamiennym. W północnej części sieni zidentyfikowano także relikty okrągłej klatki schodowej, która opisywana jest w źródłach.

Bryłę i szczegóły rozplanowania obiektu można dość ściśle zrekonstruować posługując się planem ustalonym w trakcie badań archeologiczno - architektonicznych i wspierając się wymową źródeł pisanych (pozwalają one ustalić ilość okien, część otworów wejściowych oraz rozplanowanie niezachowanego piętra obiektu). Wydaje się, że mogła ona wyglądać tak:

To widok od południowego - wschodu.

Widok od północnego zachodu. Widoczny znany ze źródeł "transit" - zapewne rodzaj balkonu łączącego izby na piętrze. W inwentarzu z 1646 r. element ten nazwany został "komórką potrzebną" (a więc barokowym WC) - być może więc, był przynajmniej częściowo zabudowany. Siedemnastowieczne rozumienie higieny osobistej i intymności różniło się od naszego...

Widok z "lotu ptaka", od południowego - wschodu. W fasadzie wschodniej widoczne niewielkie wejście i schody do "sklepu" - piwnicy.

I sam "sklep". Prowadziły do niego dwa wejścia - widoczne na obrazku w fasadzie wschodniej budynku, oraz drugie, wiodące z sieni "do szyje sklepu dolnego".

I widok "izby stołowej", w której znajdował się "ganek, kiedyś dla muzyki" oraz piec kaflowy.

Oczywiście obrazki są nadal dość surowe. Inwentarze pozwalają wzbogacić rekonstrukcje wnętrz o elementy wyposażenia (meble, obrazy etc).

Na kaflach piecowych znalezionych w trakcie badań w Dubnie znaleziono inskrypcje M, K, I, S, L. Są one zapewne niemym świadectwem domniemanego budowniczego dworu w Dubnie - Mikołaja Krzysztofa Sapiehy, wojewody mińskiego, później nowogródzkiego, właściciela Dubna od 1610 do swej śmierci w 1638 r.

Już kilkadziesiąt lat później, w 1662 r. lustracje opisują obiekt jako spustoszony i używany jako spichlerz. Nigdy nie uległ gwałtownemu zniszczeniu lub pożarowi. Po prostu stracił swą reprezentacyjną funkcję, został opuszczony, później rozebrany...

W poprzednim poście rendery Dubna (wykonane na wstępnym modelu) służyły jako ilustracja aplikacji Kerkythea, użytej do wyrenderowania także prezentowanych tutaj obrazków.

Zamek w Sątocznie był badany przez wiele lat (1993-1995) przez J. Wysockiego, ówczesnego konserwatora archeologicznego w Olsztynie. Skupiły się one głównie na rozpoznaniu drewniano - ziemnej warowni (zapewne typu motte) położonej nieopodal późniejszego zamku. Dopiero jednak podjęte, później, w latach 2001-2002 badania podjęte przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, pod kierownictwem L. Kajzera pozwoliły na rekonstrukcję założenia. Pierwsze wzmianki o"castrum Lunenburg" pochodzą z 1326 i odnoszą się do owej drewniano - ziemnej siedziby. Wkrótce później wzniesiono rozleglejsze założenie, które było siedzibą Waldmeistra krzyżackiego (leśniczego). W 1343 r. ulokowano w Sątocznie siedzibę komtura. Jednak już wkrótce, w latach 1346 i 1347 miały miejsce litewskie rejzy w trakcie których zniszczeniu uległo "suburbium cum ecclesia" - przedmieście i kościół w Sątocznie, a sam zamek był oblegany. Komturstwo zlikwidowano i przeniesiono do Bałgi (gdzie już wcześniej znajdowała się siedziba komtura). W czasie wojny trzynastoletniej zamek otrzymał w dziedziczne posiadanie od wielkiego mistrza Henryka Reuss von Plauen rycerz Albrecht Vogt von Ammerthal ze Szwabii. W końcu XV w. drogą rodzinnych koligacji i spadku zamek stał się własnością rodziny Eulenburgów, w których rękach pozostał aż do początków XVII w. Wówczas to Eulenburgowie przenieśli swoją siedzibę do pobliskiej Prosny.

W trakcie badań rozpoznano murowany budynek - główny dom zamkowy, położony na niewielkim (później częściowo zniwelowanym) wyniesieniu i odgrodzony okresowo zalewaną wodą, zabagnioną fosą od podzamcza, założonego na dość regularnym planie prostokąta, z"wyłamanym" narożnikiem północno -wschodnim. Samo podzamcze także otoczone było fosą i dwoma liniami palisady. Na jego obszarze zarejestrowano kilka poziomów drewnianych i szachulcowych budynków. A oto plan założenia (niebieskim kolorem zaznaczono fosy):

Rekonstrukcja całości założenia zamkowego (położenie części budynków drewnianych zupełnie hipotetyczne):

Plan wykopu V z reliktami fosy i palisad. Daty uzyskane na podstawie badań dendrochronologicznych:

Przekrój (profil ziemny) wykopu, z reliktami fosy i palisad i rekonstrukcja:

Rekonstrukcja palisady:

Czy taki widok zatrzymał Litwinów w 1347 roku?

Archaeological Computing - pełna książka w formacie pdf, regularnie aktualizowana (ostatnia wersja z wiosny 2007 r.), opisująca podstawy wykorzystania komputerów w archeologii (podstawy, bazy danych, systemy CAD i GIS), autor Harrison Eiteljorg II. Z podanej strony przejdź do podstrony pobierania. Wpisywanie danych osobowych można pominąć (by uniknąć ewentualnego spamu).

Guides to Good Practise - przewodniki do dobrej praktyki :D, zestaw internetowych publikacji obejmujących takie zagadnienia jak:  zastosowanie systemów CAD i GIS (także w osadniczych badaniach historycznych), dokumentacja polowa, zastosowanie wizualizacji komputerowej i innych technologii w szeroko pojętej archeologicznej praktyce badawczej. Nie są to instrukcje dla określonych programów, lecz ogólne przewodniki o charakterze wstępów do zagadnienia.

Digital Archaeological Documentation - wiki założone przez grupę ArcTeam, twórców ArcheOS. Zestaw tutoriali poświęconych wykorzystaniu oprogramowania OpenSource do celów dokumentacji (choć nie tylko) archeologicznej: wykorzystanie systemu GRASS, qCAD, Open Jump, Saga i programów graficznych Gimp, Inkscape i Blender. Na początku strony znajdziesz możliwość wyboru języka. Póki co polskiego nie ma (:D), a angielski działa nie najlepiej. Najpełniejsze są tutoriale po włosku i niemiecku.

Mam nadzieję, że komuś się przyda.

Etap I: - wykonywanie zdjęcia w terenie.

• Właściwie wszystkie uwagi wymienione w poprzednim tutorialu zachowują swoje znaczenie, z tym, że wzrasta dokumentowana powierzchnia.
• Wykonując zdjęcia starajmy się by obejmowały moduł siatki wraz z pewnym kontekstem, lub większą liczbę modułów (im większa, tym większe będą później błędy wynikające choćby z dystorsji).
• Warto notować kolejność wykonywanych zdjęć, bądź wykonywać je zgodnie z określonym systemem, tak by później nie było wątpliwości co do czego dopasować. Obróbkę komputerową najlepiej wykonywać w łączności ze strukturami odsłanianymi w terenie (przydaje się laptop).

Etap II:

• Przeprowadzamy konfigurację siatki pomocniczej, zgodnie z uwagami zamieszczonymi w poprzednim tutorialu.
• Poszczególne zdjęcia składowe otwieramy w osobnych oknach:

Na fotografii zaznaczamy wyłącznie przestrzeń, którą potrzebujemy przenieść do obrazka, nie ma potrzeby kopiowanie całości. Posługujemy się oczywiście narzędziem prostokątnego zaznaczania z paska narzędziowego i skrótem klawiaturowym Ctrl+c (kopiowanie) oraz Ctrl+v (wklejanie):

Po wklejeniu zdjęcia należy nadać mu atrybuty nowej warstwy. Dla ułatwienia wartwom można nadawać specjalne nazwy, choć nie jest to konieczne. Nadać atrybuty warstwy możemy w dwojaki sposób: z menu obrazka wybrać zakładkę "warstwa" i "nowa warstwa" lub zrobić to z okienka warstw klikając prawym klawiszem myszy:

Gdyby okazało się, że wklejone zdjęcie jest zbyt duże możemy skorzystać z narzędzia skalowania na pasku narzędzi Gimp. Aby proporcjonalnemu zmniejszeniu uległy wszystkie wymiary (wysokość i szerokość) wciśnij na okienku dialogowym ikonkę łańcucha. Pomniejszanie wykonujemy przeciągając narożny uchwyt:

Kolejny krok to dopasowanie obrazka do siatki pomocniczej. Oczywiście za pomocą narzędzia "Perspektywa", z paska narzędziowego:

Kiedy uda nam się już dopasować punkty przecięcia siatki utrwalone na zdjęciu z siatką pomocniczą obrazka powinniśmy skorzystać z narzędzia "zaznaczenie prostokątne". Za jego pomocą zaznaczamy wzdłuż linii siatki pomocniczej, fragment zdjęcia, który ma pozostać na obrazku, tak, by można było do niego dopasować kolejne elementy (kolejne fotografie). Zaznaczamy obszar i przycinamy go (zakładka "warstwa" i opcja "kadruj według zaznaczenia"):

W analogiczny sposób postępujemy z kolejnymi zdjęciami. Ponieważ pracujemy na warstwach, na etapie ich wstępnej obróbki nie musimy się przejmować ich właściwym złożeniem ze sobą:

Dopiero, kiedy przytniemy nową warstwę (zgodnie z liniami siatki pomocniczej!) rozpoczynamy dopasowywanie do reszty obrazka (pamiętajmy też, by po przycięciu warstwy do pożądanych wymiarów usunąć zaznaczenie - w menu obrazka "zaznaczenie" i opcja "nic") :

Kiedy dopasujemy już wszystkie elementy zapisujemy obrazek w formacie Gimp (xcf). Następnie z menu obrazka, z zakładki "obraz" wybierz opcję "spłaszcz obraz". Przy pomocy np. gumki (lub zaznacz i wypełń białym kolorem) usuń zbędne elementy obrazka. Pamiętaj by dodać do niego linie siatki oraz metrykę. W efekcie otrzymasz gotowy obrazek:

Całkowicie analogicznie będzie to wyglądało z planem:

A nawet z licami murów lub konstrukcjami drewnianymi :

O czym warto pamiętać? Bardzo ważne jest, aby na zdjęciach nie było cieni rzucanych przez drzewa, ludzi lub budynki. Najlepiej wykonywać je na identycznych ustawieniach aparatu w identycznych warunkach oświetleniowych, tak by uniknąć różnic wynikających z balansu bieli, ekspozycji etc. Im większe wystąpią różnice, tym więcej pracy będziemy musieli włożyć w taką obróbkę fotografii by uniknąć kontrastów, pomiędzy poszczególnymi elementami wynikających z odmiennej kolorystyki i naświetlenia zdjęcia.

Oczywiście tak przygotowane zdjęcie może stanowić podstawę do naniesienia na nie warstwy interpretacyjnej z zaznaczonymi stykami warstw, ich numerami etc. Może stanowić także podstawę do wykonania rysunku czarno - białego lub kolorowego, rastrowego lub wektorowego.

Klasyczna fotografia dokumentacyjna nie jest nośnikiem danych metrycznych. Spowodowane jest to rozmaitymi czynnikami, głównie zniekształceniami optycznymi związanymi z jakością użytego obiektywu (np. dystorsja) i sposobem wykonywania fotografii (zniekształcenia perspektywiczne).

Fotografii cyfrowej można jednak z łatwością nadać cechy metryczne.

Na początek zapoznajmy się z podstawowymi narzędziami Gimpa, jakie wykorzystamy w niniejszym tutorialu:

1. zaznaczanie obszaru
2. edycja ścieżek - korzystając z opcji "rysuj wzdłuż ścieżki" można przekształcić je w linie proste.
3. pobieranie koloru - pobiera kolor z obrazka
4. perspektywa - pozwala na przekształcanie perspektywiczne obrazka
5. tekst - pozwala na wprowadzanie tekstu do obrazka, niezbędne do wyposażenia go w metrykę.
6. ołówek - pozwala na swobodne rysowanie

Etap I: wykonywanie zdjęcia w terenie

• przygotowanie powierzchni fotografowanej - oczywiście niezbędne jest właściwe uwidocznienie dokumentowanych struktur poprzez staranne oczyszczenie powierzchni. Najłatwiej dokumentuje się powierzchnie płaski, nie ma większego znaczenia czy będą one poziome (plany) czy pionowe (przekroje). W przypadku badań prowadzonych metodą eksploracji warstw naturalnych niejednokrotnie dochodzi do sytuacji w której na powierzchni wykopu występują znaczne różnice wysokości. Wpływa to na możliwości wykonania dobrej, pozbawionej zniekształceń fotografii.
• przygotowanie siatki pomocniczej - siatka powinna być powiązana z osnową stanowiska (siatką arową lub krawędziami wykopów). Najłatwiej wyznaczyć siatkę wspierając się specjalistycznym sprzętem geodezyjnym (tachymetr), ale można to zrobić także posługując się zwykłymi taśmami mierniczymi.

Na schemacie powyżej dobrze rozmierzona siatka zaznaczona jest liniami czarnymi (dowiązana do siatki arowej stanowiska). Niewłaściwie rozmierzona jest siatka zaznaczona liniami czerwonymi (niedowiązana do osnowy stanowiska).

Nie ma potrzeby zaznaczania całej siatki w terenie. Wystarczy zaznaczenie jedynie punktów przecięcia. Można to zrobić właściwie w dowolny sposób. Sebastian Tyszczuk polecał wykorzystanie krzyżyków glazurniczych umieszczanych w miejscach przecięcia siatki, choć równie dobrze można wykorzystać np. gwoździe z łebkami pomalowanymi na wyróżniający się kolor, lub w ostateczności można zaznaczać je szpachelką lub szpilą na powierzchni wykopu.

Siatka powinna mieć moduł 1 x 1 m lub 0,5 x 0,5 m.

• wykonanie fotografii - zdjęcia powinny być wykonywane możliwie prostopadle do fotografowanej powierzchni.

Etap II: obróbka fotografii

• pierwszym krokiem powinna być wstępna obróbka fotografii, korekty i usunięcie ewentualnego błędu dystorsji lub winietowania (o tych krokach innym razem).
• utwórz nowy obraz w Gimp. Powinien mieć domyślne, białe tło. Nastepnie skonfiguruj siatkę pomocniczą:

W menu obrazka wybierz "obraz" i "konfiguruj siatkę".

W oknie dialogowym konfiguracji siatki wybierz następujące parametry: styl linii - "solid", odstępy - jako jednostkę wybierz "cm" (centymetry) i ustal wartość. Będzie ona uzależniona od skali obrazka jaki chcesz otrzymać. Przy siatce 1 x 1 m wybór odstępów o wartości 5 cm da nam skalę 1:20, dla wartości 10 cm skalę 1:10. Wartość przesunięcia na tym etapie nie będzie nas interesować.

W menu obrazka wybierz "widok" i "wyświetl siatkę".

• w osobnym oknie otwórz fotografię dokumentacyjną:

Obrazek skopuj (skrót Ctrl+c) i wklej do obrazka bazowego (tego z siatką, skrót Ctrl+v). Gdyby obrazek był zbyt duży możesz wcześniej użyć funkcji skalowania obrazka - otwórz "obraz" i "skaluj obraz". W przypadku fotografii wykonanej aparatem rozdzielczości 5 mln pikseli można spokojnie zmniejszyć wymiar o 50%.

Tak wygląda wklejony obrazek. Twoim zadaniem powinno być teraz dopasowanie zaznaczonych punktów przecięcia siatki do siatki wyświetlanej przez program.

Użyj narzędzia przekształcania perspektywy z paska narzędzi. Kliknij na fotografię. Pojawią się uchwyty na jej narożnikach i okienko dialogowe. Trzymając kursorem za uchwyty dopasuj punkty przecięcia utrwalone na zdjęciu do siatki w oknie programu. Im dokładniej to zrobisz, tym lepszy będzie rysunek. Gdy uda ci się je dopasować w okienku dialogowym kliknij "Przekształć".

• użyj narzędzia "ścieżki" z paska narzędziowego, by utrwalić siatkę na rysunku (UWAGA: siatkę można wykonać na osobnej warstwie, z menu obrazka wybierz opcję "warstwa" i "wstaw nową warstwę"):

Przeciągaj ścieżkę wzdłuż linii siatki, a następnie używaj funkcji "rysuj wzdłuż ścieżki". W okienku dialogowym ustaw grubość linii na 2. Efektem końcowym jest takie zdjęcie:

Oczywiście obrazek taki należy wyposażyć w odpowiednią metryczkę, taką jak na rysunkach dokumentacyjnych wykonywanych tradycyjnie. Można go zapisać w formacie JPG lub PNG, do przeglądania w programach graficznych lub dalszej obróbki w programach CAD, GIS lub do obróbki wektorowej SVG, lub też w natywnym dla Gimpa formacie xcf, w którym zapisaniu ulegną warstwy rysunku. Może on stanowić bazę dla dalszych działań w Gimp.

Etap III: przygotowanie rysunku

W tym etapie wykonamy uproszczony rysunek, zbliżony do tych wykonywanych metodami tradycyjnymi. Rysunek wykonamy w Gimpie, będzie miał format rastrowy, choć podobne działania można (a nawet lepiej jest) wykonać w programach do grafiki wektorowej.

• utwórz nową warstwę i używając narzędzia do swobodnego rysowania obrysuj krawędzie obiektu

Jeśli siatkę miałeś na osobnej warstwie przenieś ją na górę, jeśli nie, na warstwie z obrysem musisz powtórzyć siatkę. Korzystając z narzędzia "pobieranie koloru" z paska narzędziowego pobierz kolor z fotografii obiektu (musisz wcześniej w oknie wyboru warstwy zaznaczyć warstwę ze zdjęciem, do dalszej edycji ponownie zaznacz warstwę z obrysem). Używając narzędzia "wypełnienie kubełkiem" wypełnij powierzchnię warstwy. Podobnie uczyć ze wszystkimi jednostkami stratygraficznymi.

• Teraz usuń warstwę ze zdjęciem korzystając z okna wyboru warstwy.

• w menu obrazka wybierz "obraz" i "spłaszcz obraz"

Efektem jest taki rysunek. On także powinien być wyposażony w odpowiednią metrykę.

Tutorial jest wynikiem własnych doświadczeń i inspiracji stroną Sebastiana Tyszczuka. Jedyną istotną nowością w stosunku do jego propozycji jest zastąpienie komercyjnych programów (Corel, Adobe) darmowym, open-source'owym Gimpem i nieco bardziej szczegółowe rozpisanie kolejnych kroków.

Tytuły czasopism chorwackich (poszczególne artykuły z kolejnych roczników dostępne są w postaci plików pdf, do ściągnięcia z sieci).

Słoweńskie czasopismo "Acheo" - (roczniki dostępne w plikach pdf) .

Czym jest ArcheOS? Jest to odpowiednio zmodyfikowane Kubuntu 7.10 uzupełnione o oprogramowanie, które może pomóc w prowadzeniu badań archeologicznych, głównie w dokumentacji, ale także np. w analizie osadniczej. Cóż więc znajdziemy w ArcheOS?

• Programy CAD: AutoQ3D i qCAD - pierwsza z aplikacji może służyć do modelowania 3D, druga do prowadzenia dokumentacji terenowej (obsługa m.in. obrazów rastrowych)
• Zestaw baz danych: PostgreSQL (wraz z PostGIS i PHPPgAdmin), OpenOffice Base - ta druga zdecydowanie łatwiejsza w obsłudze dla osób nie mających doświadczeń z bazami danych. Można jednak zastanawiać się dlaczego nie zdecydowano się na użycie Kexi.
• Cały zestaw programów GIS: GRASS, qGIS, openJUMP, SAGA, uDig. GIS może być przydatny do prowadzenia dokumentacji terenowej i dalszych analiz przestrzennych (także studiów osadniczych).
• Programy do grafiki 3D: Blender i MakeHuman - te służyć mogą raczej do rekonstruowania struktur archeologicznych.
• Kilka programów do obsługi dwuwymiarowej grafiki rastrowej: Gimp oraz przeglądarki Gwenview i GQview. Można zadać sobie pytanie dlaczego nie uwzględniono rewelacyjnego programu do katalogowania i wstępnej obróbki fotografii, jakim jest digikam lub programu do tworzenia panoram Hugin.
• Do grafiki wektorowej Inksacape, choć można było wykorzystać rewelacyjnie szybką Xarę (choć być może powodem jej nieuwzględnienia były pewne problemy licencyjne)
• Oprogramowanie do skaningu 3D: MeshLab i Scanalyze.
• Język statystyczny R
• oprogramowanie do fotogrametrii: e-foto, JSVR, Stereo - powiedzmy sobie szczerze, że wszystkie te programy od wielu lat pozostają na bardzo wczesnym etapie rozwoju (Stereo na całe lata było kompletnie zarzucone)
• I całą masę innych programów - w tym edytor html Nvu (od 2 lat nierozwijany, podczas gdy jest jego usprawniony i rozwijany fork Kompozer), Scribus, OpenOffice, Kontact i inne.

Powstanie systemu jest efektem pracy grupy zapaleńców z Włoch i Austrii, którzy prowadzą archeologiczną firmę Arc-Team. Panowie z Arc-Team na swoich wykopaliskach używają ArcheOS oczywiście wraz z masą przydatnych gadżetów - aparatów cyfrowych, tachymetrów, skanerów laserowych 3D i urządzeń GPS. Dokumentacja ma charakter cyfrowy. Jednocześnie członkowie Arc-Team na licznych konferencjach prezentują swoje rozwiązania z dziedziny dokumentacji cyfrowej i zastosowania w niej oprogramowania OpenSource.

Wszystko to wygląda niezwykle ciekawie i imponująco, ale musimy zdawać sobie sprawę z tego, że większość wykorzystywanego w ArcheOS oprogramowania nie zostało zaprojektowane z myślą o archeologii. Dlatego być może, by uzyskać pożądane wyniki, stosowane jest tak wiele programów GIS o powielających się niektórych funkcjach. Powiedzmy też sobie szczerze, że obsługa platformy statystycznej R czy bazy PostgreSQL lub systemu GRASS przekracza zazwyczaj możliwości informatyczne przeciętnego archeologa i wymaga znajomości języków programowania. Trudno tutaj mówić o rozwiązaniach "user-friendly", jakie oferują komercyjne pakiety archeologiczne (np. ArcheoCAD). Chcąc sprostać wymogom swych założeń, a więc oprzeć się wyłącznie na rozwiązaniach OpenSource odrzucono cały szereg programów linuksowych, które można by wykorzystać w badaniach archeologicznych, dokumentacji i wizualizacji (systemy GIS: TNT Lite, ArcView - oba dostępne za darmo; program 3D Maya - potwornie drogi; czy system CAD - BricsCAD). Wszystko to odbyło się kosztem możliwości i przyjazności. Warto też pamiętać, że nie ma potrzeby instalacji całego nowego systemu - znakomitą większość użytego w nim oprogramowania znajdziemy w repozytoriach większości głównych linuksowych dystrybucji. Mimo wszystko docenić należy starania Arc-Team by udostępnić archeologom na całym świecie pakiet darmowego, otwartego oprogramowania, które można wykorzystać w badaniach.

Oczywiście programik mogą wykorzystać archeolodzy do wykonywania trójwymiarowych wizualizacji odkrywanych obiektów. Oczywiście wykonane w ten sposób wizualizacje nie będą tak doskonałe, jak te, przygotowywane przez profesjonalnych grafików (takie jak te). Ale w wielu przypadkach wystarczą do tego by zobrazować pewne zagadnienia i zainteresować problemem nieprofesjonalistów.

Przykład - późnośredniowieczna/wczesnonowożytna piwnica odsłonięta w trakcie badań archeologicznych w Drohiczynie w 2006 r.

Najpierw zdjęcie fragmentu budynku (nie jedynego odsłoniętego w trakcie badań):

I jego trójwymiarowa rekonstrukcja:

Jak widać efekty są całkiem sympatyczne.

Oczywiście uzyskane w SketchUp rysunki można sprowadzi do dwuwymiarowych obrazów rastrowych (JPG lub PNG), a te rysunki możemy dalej obrabiać w programach graficznych (Photoshop lub Gimp lub programy malarskie, takie jak np. darmowy Artweaver). Efektem tego mogą być takie na przykład rekonstrukcje wczesnośredniowiecznych budynków:

Oczywiście program rewelacyjnie nadaje się też do rekonstruowania obiektów murowanych. Poniżej mocno hipotetyczna próba rekonstrukcji tzw. opactwa Panny Marii w Tumie. Odmiennie niż interpretowali to badacze, którzy obiekt odkryli w latach 50. XX i widzieli w nim połączenie budynków claustrum z oratorium - kaplicą, zdecydowałem się na rekonstrukcję budynku jako jednonawowego kościoła:

Program działa pod Windowsami i MacOSX. Po Linuksami można spróbować emulowania programu z użyciem Wine. Kiedy ostatnio sprawdzałem emulacja nie działała najlepiej. Interfejs programu wyświetlał się niewłaściwie - ikonki miały tendencję do stawania się niewidzialnymi. Pod nowszymi wersjami Wine nie próbowałem, ale być może taki test pojawi się niedługo.

I tyle na razie.